Buhay na Titik: Copyright bilang Human Right

ni Alvin Buenaventura ng FILCOLS


Copyright bilang Human Right

“Hindi mahalaga ang copyright dahil hindi naman ito nakakain,” sabi ng isang estudyanteng nakausap ko kamakailan.


Ang copyright ay isang salitang binuo ng mga legal expert para ipantawag sa proteksiyon na ibinibigay ng batas sa mga malikhaing tao sa ating lipunan. Binubuo ito ng isang bungkos ng mga karapatan na nakasaad sa Intellectual Property Code of the Philippines. Nakapaloob dito ang Copyright Law o ang batas ukol sa copyright.


Dahil madalas na napapalibutan ng batas at nagiging paksa lamang kapag may mga abogado sa paligid ang copyright, marami ang hindi maka-relate sa mga konsepto nito.
Tama ang estudyante! Hindi nakakain ang copyright. Pero mahalaga pa rin ito. Tulad ng maraming bagay na mahalaga kahit hindi naman nailalaman sa tiyan.


Ang copyright ay binigyang-halaga ng mga international agreement o document bilang kabungkos ng human rights. Ibig sabihin, hindi kumpleto ang listahan ng human rights kung wala ang karapatan ng mga malikhaing tao.


Maraming bansa ang pumirma para mapagtibay ang mga dokumentong ito. Dahil nagkaintindihan at nagkasundo ang mga lider sa international stage, pumayag silang ipatupad ang laman ng mga dokumento sa loob ng kani-kanilang mga bansa.


Isa ang Filipinas sa mga bansang pumirma sa Universal Declaration of Human Rights. Ito ay naganap noon pang 1951. At sumang-ayon din tayo sa International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights na inilabas ng United Nations General Assembly noong 1966.


Sabi sa Artikulo 23.1 ng Universal Declaration of Human Rights, ang lahat ng tao ay may karapatang magtrabaho, may layang pumili ng trabahong gusto niya, magtrabaho sa isang makatarungan at maayos na lugar, at may proteksiyon mula sa pagkawala ng trabaho.


Ibig sabihin ang tao ay may karapatan (human right) na magtrabaho bilang manunulat, kompositor, pintor, manlililok, photographer, at iba pa kung gusto niya. Dahil may laya siyang pumili ng trabaho ayon sa hilig niya. May karapatan din siyang magtrabaho sa isang makatarungan at maayos na lugar, ligtas at may proteksiyon mula sa pagkawala ng trabaho.


Sabi naman sa Artikulo 23.3, may karapatang makatangap ng karampatang bayad mula sa kanyang trabaho ang kahit sinong tao. Para saan ito? Para sa kanyang sarili at para magkaroon siya ng kakayahang mabigyan ang kanyang pamilya ng buhay na disente at may dignidad.


Ibig sabihin, ang author o malikhaing tao na nagtatrabaho nang ayon sa kanyang hilig o talent ay dapat lang tumanggap ng sapat na kita mula sa kanyang isinulat, iginuhit, inililok, at iba pa. Kung libre o walang bayad, paano niya maitataguyod ang sarili at ang kanyang pamilya?


Sabi naman sa Artikulo 27.2, ang lahat ng bansang pumirma sa Universal Declaration of Human Rights ay gagawa ng batas na magbibigay-proteksiyon sa mga karapatang moral at materyal ng mga lumikha ng gawang siyentipiko, pampanitikan o pansining.


Kung ang Artikulo 23 ay para sa lahat ng naghahanapbuhay at ang karapatan (human right) nilang mabuhay nang may dignidad mula sa kanilang pagtatrabaho, ang Artikulo 27 ay direktang binanggit ang human right ng mga lumikha ng gawang siyentipiko, pampanitikan o pansining.


Ano naman ang mga artikulong may kinalaman sa mga author sa International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights? Ito ay ang Artikulo 7 at Artikulo 15.c.

Sa Artikulo 7, nakasaad ang karapatan (human right) ng tao sa karampatang sahod mula sa trabaho. Malinaw rin dito na ang karampatang sahod o bayad ay para sa LAHAT ng nagtatrabaho. LAHAT. Walang etsapuwera. Hindi exempted ang mga author.


Kung ang mga janitor ay nakakatanggap ng sahod sa paglilinis, dapat ang guwardiya ay nakakatangap din ng sahod sa pagbabantay. Ang hindi pagbibigay ng karampatang bayad ay malinaw na violation of human right. Kilabutan kayo kung kayo lang ang kumikita at nabubuhay.


Binanggit din dito ang “equal pay for equal work” at ang halaga ng sapat na kita para mabigyan ang sarili at pamilya ng disenteng pamumuhay. Tandaan, hindi lamang kayo ang may tiyan at pamilya.


Sa Artikulo 15.c, malinaw naman ang obligasyon ng Filipinas na tutukan ang karapatan (human right) ng lahat ng authors ng mga gawang siyentipiko, pampanitikan o pansining na mabigyang-proteksiyon ang kanilang moral at materyal na interes.


Ang mga author ay may tiyan at pamilya rin. Nagbibigay sila ng mga gawang napapakinabangan ng lipunan. Kaya dapat lamang na makinabang din sila. Ika nga “equal pay for equal work.”


Hindi nga nakakain ang copyright pero marami ang nakakapamuhay nang may dignidad dahil sa mga likha tulad ng libro, musika, pelikula, at iba pa. Hindi nga nakakain ang copyright pero maraming pamilya (kasama na ang mga estudyante) ang nakakakain dahil sa mga trabahong umusbong dahil dito.


Inaanyayahan ang mga author, publisher o tagapagmana ng copyright na sumali sa FILCOLS. Ito'y para mabigyang-proteksiyon ang kanilang mga akda. Kailangan lamang ay mayroon kayong published works kung kayo ay author/publisher o nasa inyo ang kapangyarihang magmanage kung heirs kayo ng author. Wala pong membership fee. Kung may tanong hinggil sa tinalakay na paksa, mag-email lamang safilcols@gmail.com.

Buhay na Titik: Pagkakapantay-pantay sa Copyright

ni Alvin J. Buenaventura ng FILCOLS

Pagkakapantay-pantay sa Copyright

Alam mo bang lahat tayo ay may kaugnayan sa copyright. Nagulat ka, ‘no? Ganito ‘yon: ang copyright ay ‘yong maliit na titik na C sa loob ng isang maliit na bilog. Madalas itong matatagpuan sa mga libro, sa unang pahina to be exact. Kaya ang madalas na alam natin ay para sa libro lamang ang copyright.

Pero hindi. Ang copyright ay proteksiyon na ibinibigay ng batas hindi lang para sa mga libro kundi para sa awit, musika, painting, illustration, drowing, design, tula, nobela, at iba pang akda o likhang siyentipiko, artistiko, at pampanitikan.

Kung ilalagay sa isang balance scale ang copyright, nasa isang bahagi ang consumer, nasa kabila naman ang author.

Alam natin kung sino ang author, di ba? Ang malikhaing tao na nagtiyaga, naglaan ng panahon at naglaan ng resources para lang makapagluwal ng akda o likha.

Hindi biro ang maging isang author dahil matagal na panahon ang ginugugol niya para maging eksperto sa kanyang larang. Halimbawa, para makapagsulat ng teksbuk, mahabang panahon ang iginugugol sa pananaliksik, pagsusulat, at paglilimbag. Hindi puwedeng kahit sino na lang ang magsusulat ng teksbuk na pag-aaralan natin.

Papayag ka bang ang magsusulat ng teksbuk para sa mga doktor ay walang sapat na kaalaman sa anatomy o pag-oopera? Papayag ka bang manirahan sa isang gusaling ginawa ng arkitekto na ang disenyo ay hindi pasok sa standard ng mga gusali?

Maski ang biyenan mo ay hindi magpapagamot kung kaduda-duda ang kakayahan ng doktor. At hindi niya bibilhin ang gusaling ibinebenta sa kanya kung di naman pulido ang disenyo at pagkakagawa nito. (Siyempre alam din naman natin na walang pambili ng building ang biyenan mo. Pero pagbigyan na natin siyang mangarap dito sa ating column.)

At sino naman ang consumer? Aba, tayong lahat ito na nakikinabang sa akda o likha ng author. Consumer tayo. Ibig sabihin nakokonsumo natin ang akda o likha matapos pakinggan ang awit ni Willie Revillame, matapos mahulog sa upuan sa katatawa sa pelikulang Here Comes the Bride, matapos kang ma-inlab at maiyak sa nobela ni Frida Mujer, matapos kang makatangap ng grade sa propesor mong malupit (malaking tulong ang pagbabasa mo ng teksbuk), matapos mong gamitin ang picture o drowing, at iba pa.

Ano ngayon ang ibig sabihin ng pagkakapantay-pantay sa copyright? Ang author ay gumagawa ng akda o likha bilang expression ng kanyang pagkamalikhain. Dalawang interes ang lumalabas sa gawaing ito: moral interest at material interest. Moral interest ay ang karapatan ng author na makilala bilang taong lumikha. Material interest o economic interest ay ang karapatan ng author na kumita mula sa kanyang akda sa pamamagitan ng pagpaparami ng sipi o kopya nito.

Para magkaroon ng balance sa scale na nabanggit ko kanina, dapat lamang na may access o paraan ang consumer na mabasa, marinig o makita ang akda. At hindi ito ma-eenjoy ng mga consumer kung iisa lang ang sipi o kopya ng akda o likha.

Para patuloy na makagawa o makalikha ang author, dapat ay may malakas siyang katawan, sapat na pagkain, tirahan, at iba pang amenities para sa isang disente o makataong pamumuhay.

Magkakaroon lamang ng balance sa scale kung ang bawat consumer na gumagamit ng mga sipi o kopya ng akda o likha ng author ay magbabayad nang sapat. Kabuhayan ito ng author kaya dapat lang na mabuhay siya nang marangal mula sa katas ng kanyang pinagpaguran.

Ang pagkakapantay-pantay sa copyright ay matatamo kung ang moral at materyal na interes ng author ay pinapahalagahan ng mga consumer habang ang mga consumer naman ay nakaka-access o may paraan para magamit ang akda o likha ng author.

Ang proteksiyon ng copyright ay iginagawad lamang sa lifetime ng author at 50 taon matapos siyang mamatay. Pagkalampas nito, ang akda o likha ay matatawag na out of copyright. Mapupunta na ito sa public domain kung saan maaari na itong gamitin ng publiko kahit kailan at sa anumang paraan.

Sa proteksiyong ito, masasabing nakinabang na ang author at ang kanyang mga anak o apo. At pag nasa public domain na ay malaya na itong magagamit ng iba pang author o ng publiko.

Kung may tanong hinggil sa tinalakay na paksa, mag-email lamang sa filcols@gmail.com.

Buhay na Titik: Karapatang Pantao ng mga Awtor

ni Alvin J. Buenaventura ng FILCOLS


Karapatang Pantao ng mga Awtor


Madalas na ang pinagtutuunan ng pansin ng media ay ang human rights violations na dinadanas ng mga journalist at political detainee.

Madali at madalas kasi itong pag-usapan sa radyo o TV. Konting paliwanag lang
ang kailangan kapag mayroong napatay o na-torture, nauunawaan agad ng manonood o tagapakinig ang kahulugan ng human rights. Ika nga, e, plain and simple na
paglabag sa karapatang pantao once na nawalan nang buhay ang tao o kaya ay
sarado na ang mata dahil sa bugbog.

Alam mo bang talamak din ang violations sa human rights ng mga awtor?

Iyan ay sa tuwing hindi sila nababayaran nang sapat!

Teka, teka hindi ka ba nagulat na may human rights din pala ang mga
awtor? Oo naman. Kapag gumamit ka ng akda ng isang awtor o art work ng
isang artist nang walang paalam o sapat na bayad ay nilalabag mo ang
kanyang human rights.

Ayon sa Universal Declaration of Human Rights na inilabas ng United
Nations, ang lahat ng tao ay may karapatang magtrabaho, may layang
pumili ng trabahong gusto niya, magtrabaho sa isang makatarungan at
maayos na lugar, at may proteksiyon laban sa pagkawala ng trabaho. (Artikulo
23.1).

Ang awtor na nagsusulat ng tula, nobela, artikulo, o teksbuk ay
nagtatrabaho rin, hindi ba? Ang pagsusulat ang kanyang kabuhayan upang mapanatiling malakas ang katawan (may pambili ng makakain) at maitaguyod ang pamilya. Ganito rin ang awtor ng painting, drowing, o visual arts. Ito rin ang pinagmumulan ng kita nila para mapakain ang sarili at pamilya.

Kung hindi magiging sapat o tama ang bayad sa awtor, ito ang magiging
dahilan para siya at ang kanyang pamilya ay hindi makakain nang tama o sapat.

Malinaw rin ito sa Universal Declaration of Human Rights kung saan
sinabing ang sinumang nagtatrabaho ay dapat na makatanggap ng just at
favorable na suweldo para sa kanyang sarili at para magkaroon siya ng
kakayahan na bigyan ang kanyang pamilya ng "existence worthy of human
dignity" (Artikulo 23.3).

Ang awtor ng gawang siyentipiko tulad ng scientific articles o
libro, mga gawang panliteratura tulad ng mga tula o nobela, mga gawang
pansining tulad ng mga painting o drowing na nailathala ay nagkakaroon ng
moral at material na interes sa kanilang mga gawa (Artikulo 27.2).

Ang moral na interes ay nagbibigay-karapatan sa awtor na makilala bilang
siyang pinagmulan ng gawa. Bilang "ama" o "ina" ng gawa, dapat lang na
makilala siyang awtor nito. At kasama rito ang pagbibigay-pahintulot sa sinuman na nais gumamit ng kanyang gawa.

Ang materyal na interes naman ay karapatan ng awtor na kumita sa kanyang gawa
dahil ito nga ang kanyang hanapbuhay.

Ano kaya ang mararamdaman mo kung trabaho ka lang nang trabaho pero wala
ka namang suweldo?

Ganito rin ang lagay ang mga awtor. Ang kabuhayan nila ay ang
gumawa ng mga akda o likha. Dahat lang na kumita sila nang sapat dahil
ito ay kasama sa kanilang karapatan bilang mga tagapaglikha.

Subukan mong hindi magbayad sa turon na niluto at ngayon ay ibinebenta ng biyenan mo at siguradong malaking away ito. Bakit? Siyempre, kabuhayan niya ito at dapat lang namang magbayad ka.

Kaya sa susunod na gagamit ka ng akda o likha, pakaisipin mo ang kabuhayan at human rights ng mga lumikha nito.

Kung may tanong hinggil sa tinalakay na paksa, mag-email lamang sa filcols@gmail.com.